Gürcüstanda Azərbaycandilli məktəblərin gələcəyi...
Gürcüstanda Azərbaycandilli məktəblərin gələcəyi...
Bir məktəbin bağlanması yalnız bir təhsil ocağının itirilməsi deyil. Bəzən bu, bir kəndin yaddaşından, bir nəslin dilindən və gələcəyə ötürülən milli bağlardan bir parçanın qopması deməkdir.
Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərin taleyi ilə bağlı son illərdə müşahidə olunan proseslər bu məsələyə yalnız təhsil problemi kimi deyil, həm də dil, mədəniyyət və milli yaddaş məsələsi kimi yanaşmağın vacibliyini ortaya qoyur.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında SOYDAŞ İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Gürcüstanda yaşayan soydaşımız, “Maarif” Təşkilatının direktoru, iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Aygül İsayevanın “Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərdə təhsil alan şagirdlərin ana dilini mənimsəməsinə təsir edən amillər” kitabının təqdimat mərasiminin keçirilməsi də məhz bu baxımdan mühüm hadisə kimi diqqət çəkdi.
Təqdimat yalnız yeni bir elmi əsərin ictimaiyyətə təqdim olunması ilə məhdudlaşmadı, eyni zamanda Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların təhsil problemlərinin, xüsusilə ana dilində təhsilin mövcud vəziyyətinin geniş müzakirəsinə imkan yaratdı.
Tədbirdə Milli Məclisin deputatı Fazil Mustafa, əməkdar incəsənət xadimi İsmayıl Ömərov, professor Nəsib Nəsibli, əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu, dosent Hüseyn Artıkoğlu, əməkdar jurnalist Azər Həsrət, iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Eldar Məmmədov, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının tarix kafedrasının rəhbəri dosent Rəna Bayramova və digər ziyalılar çıxış ediblər. Natiqlər kitabda Gürcüstanda yaşayan soydaşlarımızın təhsil sahəsində üzləşdiyi problemlərin ətraflı araşdırılmasını yüksək qiymətləndirərək müəllifə təşəkkürlərini bildiriblər.
Lakin kitabın təqdimatını əhəmiyyətli edən əsas məsələ onun arxasında dayanan reallıqdır.
Təqdimat zamanı diqqətə çatdırılan məlumatlardan biri xüsusilə düşündürücüdür: Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərin sayı 1989-cu ildə 206 olduğu halda, 2026-cı ilin göstəricilərinə görə 116-ya enib.
Bu rəqəmlər sadəcə statistik göstəricilər deyil. Hər bir məktəb müəyyən bir yaşayış məntəqəsinin sosial və mədəni həyatının mühüm hissəsidir. Məktəbin fəaliyyətinin zəifləməsi və ya bağlanması isə həmin icmanın gələcək nəsillərinin ana dili ilə əlaqəsinə də təsir göstərə bilər.
Məktəblərin sayının azalmasının səbəbləri isə bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Tədqiqatda kadr çatışmazlığı, tədrisin keyfiyyəti, infrastruktur problemləri, valideynlərin övladlarını gürcüdilli bölmələrə yönəltməsi kimi amillər diqqətə çəkilir.
Burada mühüm bir məqam ortaya çıxır: valideynin seçimində yalnız milli və emosional amilləri axtarmaq düzgün olmaz. Valideyn ilk növbədə övladının gələcəyini düşünür. Əgər bir məktəbdə tədrisin səviyyəsi, müəllim təminatı, dərsliklər və gələcək təhsil imkanları ilə bağlı narahatlıqlar yaranırsa, valideynin başqa bölməyə üstünlük verməsi başadüşülən seçimə çevrilir.
Deməli, azərbaycandilli məktəblərin qorunmasının ən mühüm yollarından biri onların keyfiyyətli təhsil verən, müasir və rəqabətqabiliyyətli məktəblərə çevrilməsidir.
Ana dilinin tədrisində ən vacib halqalardan biri, şübhəsiz, müəllimdir. Yaxşı hazırlanmış dərslik, müasir proqram və uyğun tədris mühiti belə, peşəkar müəllim olmadan gözlənilən nəticəni verməyə bilər.
Aygül İsayevanın araşdırmasında qeyd olunan əsas problemlərdən biri də məhz budur. 2006-cı ildə İlia Dövlət Universitetində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisasına tələbə qəbulunun dayandırılmasından sonra Gürcüstanda bu istiqamətdə yeni kadrların hazırlanması prosesi ciddi şəkildə zəifləyib. Bunun nəticəsində məktəblərdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fənlərini qeyri-ixtisas müəllimlərinin tədris etməsi halları artıb.
Bu isə zaman keçdikcə özünü daha aydın göstərən bir problemdir. Çünki bu gün müəllim hazırlığında yaranan boşluq sabah məktəbdə, bir neçə il sonra isə həmin məktəbi bitirən şagirdin ali təhsilində və peşə həyatında özünü göstərə bilər.
Beləliklə, məsələ yalnız “müəllim çatışmazlığı” ifadəsi ilə yekunlaşmır. Söhbət bütöv bir kadr hazırlığı sistemindən gedir. Gənclərin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimliyi ixtisasına yönləndirilməsi, həmin kadrların hazırlanması, onların məktəblərdə işləməsi və peşəkar inkişafının təmin olunması davamlı proses kimi qurulmalıdır.
Problemin digər mühüm tərəfi dərsliklərdir.
Ana dili fənninin tədris olunduğu məktəbdə dərsliyin dili və keyfiyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şagird ana dilini öyrənərkən ilk növbədə düzgün dil nümunəsi ilə qarşılaşmalıdır. Tərcümə zamanı yaranan dil və məna səhvləri isə bu prosesə mənfi təsir göstərə bilər.
Təqdimat zamanı dərsliklərin tərcüməsi ilə bağlı problemlər də diqqətə çatdırılıb. Aygül İsayeva dərsliklərin hazırlanması və tərcüməsi prosesində xüsusi ekspert qrupunun yaradılmasının, bu heyətdə azərbaycanlı mütəxəssislərin də təmsil olunmasının vacibliyini vurğulayıb.
Əslində, bu məsələ yalnız texniki redaktə məsələsi deyil. Dərslik şagirdin dünyagörüşünün formalaşmasına təsir edən əsas vasitələrdən biridir. Ona görə də dərsliklərin hazırlanması prosesində dilçi, pedaqoq, metodist və sahə mütəxəssislərinin birgə iştirakı vacibdir.
Təhsil prosesində hər bir fənnə ayrılan vaxt həmin fənnin mənimsənilməsinə birbaşa təsir göstərir. Azərbaycan dili və ədəbiyyatı üzrə dərs saatlarının azalması isə şagirdin həm dil, həm də ədəbi biliklərinin inkişafına təsir edə bilər.
Əvvəllər Azərbaycan dili və ədəbiyyatı üzrə attestat imtahanının keçirilməsi də bu fənnin şagird üçün əhəmiyyətini artıran amillərdən biri idi. İmtahanın ləğvindən sonra isə fənnin şagirdlərin prioritetləri arasındakı mövqeyinin zəifləməsi ilə bağlı narahatlıqlar ifadə olunub.
Burada əsas məsələ imtahanın özündən daha genişdir. Şagird bilməlidir ki, ana dili onun təhsil həyatında ikinci dərəcəli fənn deyil. Ana dilində düzgün danışmaq, yazmaq, oxuduğunu anlamaq və fikrini ifadə etmək bütün digər fənlərin mənimsənilməsinə də müsbət təsir göstərən fundamental bacarıqlardır.
Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlı uşaqlar üçün həm Azərbaycan dilini, həm də gürcü dilini yüksək səviyyədə öyrənmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət dilini bilmək cəmiyyətə inteqrasiyanın, təhsil və əmək imkanlarının genişlənməsinin əsas şərtlərindən biridir.
Lakin dövlət dilini öyrənmək ana dilini unutmaq hesabına baş verməməlidir.
Əksinə, uşağın ana dilində möhkəm təməl qazanması onun digər dilləri öyrənməsinə maneə deyil. İki dilin bir-birinə rəqib kimi təqdim olunması əvəzinə, onların paralel və bir-birini tamamlayan bacarıqlar kimi inkişaf etdirilməsi daha səmərəli yanaşma ola bilər.
Bu baxımdan azərbaycandilli məktəblərin məqsədi yalnız Azərbaycan dilini qorumaq deyil, eyni zamanda şagirdləri Gürcüstan cəmiyyətinin fəal və savadlı üzvləri kimi yetişdirmək olmalıdır. Milli kimliklə vətəndaşlıq məsuliyyəti arasında ziddiyyət yaratmağa ehtiyac yoxdur.
Ana dilinin qorunması məsələsində məktəblə yanaşı, ailənin də rolu böyükdür.
Əgər uşaq məktəbdə Azərbaycan dilini öyrənir, lakin evdə bu dildən istifadə etmir, kitab oxumur, Azərbaycan dilində media və mədəniyyət məhsulları ilə əlaqə qurmursa, məktəbin işi çətinləşir. Eyni zamanda ailə ana dilinə önəm versə də, məktəbin keyfiyyəti aşağıdırsa, valideynin seçim qarşısında qalması qaçılmaz olur.
Ona görə də problemin həlli məktəb, ailə, yerli icma, ziyalılar və müvafiq qurumların əməkdaşlığını tələb edir.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərin gələcəyini təmin etmək üçün bir neçə istiqamətdə ardıcıl addımların atılması vacibdir:
Bütün bunların əsasında isə bir prinsip dayanır: azərbaycandilli məktəb keyfiyyətsizliyin sinoniminə çevrilməməlidir. Əksinə, həmin məktəblər həm ana dilini, həm də dövlət dilini yüksək səviyyədə öyrədən, müasir təhsil standartlarına cavab verən məktəblər olmalıdır.
Aygül İsayevanın kitabının əsas əhəmiyyəti də ondadır ki, o, problemin yalnız nəticələrini deyil, ona təsir edən amilləri araşdırmağa çalışır. Müəllim və şagirdlərin mövqelərinin tədqiqata daxil edilməsi məsələyə daha real baxmağa imkan verir.
Bu araşdırma bir həqiqəti bir daha xatırladır: ana dilinin qorunması yalnız keçmişə bağlılıq məsələsi deyil, gələcəyə münasibət məsələsidir.
Bir uşaq ana dilində oxumağı, yazmağı, düşünməyi və öz fikrini ifadə etməyi bacarırsa, o, yalnız bir dil qazanmır. O, öz ailəsinin yaddaşına, xalqının ədəbiyyatına, tarixinin izlərinə və mədəniyyətinə çıxış əldə edir.
Bu səbəbdən Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərin gələcəyi haqqında danışarkən söhbət yalnız məktəblərin sayını qorumaqdan getməməlidir. Əsas məsələ həmin məktəblərin keyfiyyətini, nüfuzunu və gələcək vədlərini qorumaqdır.
Çünki məktəbin divarları dağıla, sinif otaqları boşala bilər. Lakin bir xalqın dilinin məktəbdən çəkilməsi daha böyük nəticələr doğura bilər. Dil məktəbdə yaşadıqca, kitabda oxunduqca, müəllim tərəfindən öyrədildikcə və uşağın gündəlik həyatında işlədildikcə onun gələcəyi də yaşayır.
Gürcüstanda azərbaycandilli məktəblərin taleyi də məhz bu baxımdan yalnız bir icmanın deyil, ana dilinin gələcəyi ilə bağlı məsələdir. Bu gələcəyin necə olacağı isə bu gündən verilən qərarlardan, yaradılan imkanlardan və görülən işlərdən asılıdır.
Www.soydasaz.kepenekci.net
